Konstruowanie programu autorskiego z przedmiotu Wychowanie fizyczne
Tadeusz Koszczyc

Czasopismo:

Lider nr 1/2001

Ksiegarnia Akademicka "MARATON"


WSTĘP
      Wprowadzona w naszym Kraju od l września 1999 roku reforma systemu edukacji w istotny sposób zmienia system zarządzania oświatą. Opiera się to głównie na decentralizacji polskiego systemu szkolnictwa a tym samym przejęciu przez władze lokalne spraw finansowych i organizacyjnych oraz przejęciu przez szkoły odpowiedzialności za niezależne od władz centralnych programowanie pracy dydaktyczno-wychowawczej. Osobą odpowiedzialną za przygotowanie programu nauczania określonego przedmiotu jest nauczyciel. Odpowiedzialność ta musi jednak wspierać się na solidnym postumencie wiedzy dotyczącej planowania i programowania pracy dydaktyczno-wychowawczej. W poprzednim systemie kształcenia tj. przed rokiem 1999 nauczyciel miał do dyspozycji tzw. program ministerialny. Co prawda w końcowej części tego programu czytamy, że nauczyciel mógł opracować własny program nauczania, ale w praktyce niewielu nauczycieli decydowało się na napisanie autorskiego programu nauczania przedmiotu wychowanie fizyczne. Przyczyną takiego stanu był m.in. - brak określonych treści w programach kształcenia nauczycieli wychowania fizycznego. W państwach zachodnich naukę o programie szkolnym (curriculum studies) traktowaną jako dyscyplina pedagogiczna wprowadza się do programów kształcenia nauczycieli. W szkolnictwie polskim, a mam tu na myśli przede wszystkim uczelnie przygotowujące nauczycieli wychowania fizycznego, nie ma osobnego przedmiotu o programie szkolnym. Natomiast treści dotyczące tego zagadnienia znajdujące się w tzw. metodykach szczegółowych dotyczą, przede wszystkim, sposobów przygotowania tzw. rozkładów zajęć oraz programowania poszczególnych jednostek tematycznych (np. lekcji). Stąd pilna potrzeba wprowadzenia do wszelkiego rodzaju form dokształcania nauczycieli wychowania fizycznego treści (wiedzy) dotyczącej konstruowania programów autorskich.
Biorąc pod uwagę potrzebę kształcenia kadr nauczycielskich odpowiednio do zadań zarysowanych w reformie systemu edukacji, niezbędnym jest wprowadzenie do programów kształcenia nauczycieli wychowania fizycznego przedmiotu - programowanie zajęć dydaktycznych. W literaturze zachodniej znajdujemy szereg opracowań zwartych dotyczących problematyki programu. Natomiast w literaturze krajowej mamy znikomą liczbę pozycji dotyczącą tego problemu. Na szczególną uwagę zasługuje książka Allana Omsteina i Francisa Hunkins'a pt. "Program szkolny - założenia, zasady, problematyka", wydana przez WSiP w 1998 a tłumaczona przez Krzysztofa Kruszewskicgo. Kolejną książką zasługującą na uwagę, również tłumaczoną z angielskiego przez Krzysztofa Kruszewskiego, to: "Trzy wymiary programu", autorstwa Edwarda Wragga, wydana przez WSiP w 1999 r. Z opracowań polskich na szczególną uwagę zasługuje książka Hanny Komorowskiej pt. "O programach prawie wszystko", wydana przez WSiP w 1999 r. w serii Biblioteka Nauczyciela. Pozycja ta zawiera podstawową, niezbędną wiedze jaką musi opanować nauczyciel przed rozpoczęciem prac związanych przygotowaniem programu autorskiego z określonego przedmiotu.
Zagadnienie programowania przedstawione zostało w zarysie uczestnikom Ul Sejmiku Szkolnej Kultury Fizycznej (Wilga 4-6.12.2000).
Materiał został opracowany w formie rycin zawierających zwarte informacje nieco poszerzone tekstem znajdującym się pod nimi. Osoby zainteresowane tym problemem odsyłam do podanej literatury przedmiotu, a jednocześnie informuję, że w najbliższym czasie (ok. pół roku) ukaże się nakładem MEN książeczka pt. "Konstruowanie programów nauczania z wychowania fizycznego", przeznaczona dla tych, którzy chcieliby przygotować autorski program w wersji ogólnej lub elitarnej.

l. PLAN A PROGRAM NAUCZANIA

W literaturze przedmiotu można spotkać wiele definicji programu szkolnego często utożsamianego z planem nauczania. Dla potrzeb tego opracowania przyjęto, że plan dotyczy strony organizacyjnej "procesu dydaktyczno-wychowawczego prowadzonego w szkole (tab. l), natomiast program odnosi się do strony merytorycznej.
W dużym skrócie można by uznać, że jest to dokument zawierający m.in. cel, drogę do celu i środki realizacji celu (tab. 2). W dalszej części opracowania zajmiemy się przede wszystkim programem j jego sposobami konstruowania.

tabela 1
PLAN NAUCZANIA
to podstawowy dokument organizujący szkolne nauczanie ( przedmioty nauczane w szkole , liczba godzin dla poszczególnych predmiotów, z podziałem na semestry i lata


tabela 2
PROGRAM NAUCZANIA
to dokument zawierający:
- cel
- drogę do celu
- srodek realizacji celu

Przewiduje się wprowadzenie dwóch rodzajów programów w kształceniu ogólnym:
      - programy nauczania dopuszczone do użytku wszystkich szkół danego typu przez MEN
      - programy przeznaczone dla konkretnego oddziału danej szkoły dopuszczone do użytku wewnątrzszkolnego przez dyrektora szkoły ( programy autorskie )

2. DWIE POSTACIE PROGRAMU NAUCZANIA

Autorski program nauczania wychowania fizycznego może mieć dwie różne postaci. Może to być forma inwentarza czyli spisu, wykazu treści przeznaczonych do zrealizowania lub też może to być klasyczny program nauczania, gdzie na przyjęte treści do realizacji nakłada się określony system szeregowania i rozplanowania tych treści (tab. 3).

3. WYBÓR MODELU PROGRAMU

Model programu odnosi się głównie do procesu przyswajania wiedzy i umiejętności przez ucznia. Można wyróżnić trzy modele. Model analityczny, w którym preferowana jest wiedza encyklopedyczna a w wychowaniu fizycznym wiedza i umiejętności uznane za niezbędne w przygotowaniu ucznia do aktywnego życia w przyszłości. Model hermeneutyczny, w którym wiedzę i umiejętności zdobywa uczeń podczas działania i współdziałania w grupie i z nauczycielem wychowania fizycznego. Wreszcie model krytyczny, w którym zakłada się, że podczas zdobywania wiedzy i umiejętności przygotuje się ucznia do zmiany świata (tab. 4). W działaniu praktycznym nauczyciela wychowania fizycznego najczęściej spotykamy się z modelami: analitycznym i hermeneutycznym. Natomiast model krytyczny, zawierający w sobie duży pierwiastek twórczy, by mógł być stosowany w codziennych działaniach dydaktycznych, wymaga od nauczyciela wychowania fizycznego ogromnej wiedzy teoretycznej i doświadczenia praktycznego. Nawiązując do codziennej pracy nauczyciela wychowania fizycznego należy stwierdzić, że tak w zakresie wyboru postaci, jak i modelu programu nauczania, nie stosuje się wyłącznie jednej z wymienionych form. Program z wychowania fizycznego, ma pod tym względem, raczej układ komplementarny.

4. KONCEPCJE I TYPY PROGRAMU

Można wyróżnić pięć koncepcji programu. Program jako: inwentarz, planowane czynności pedagogiczne, zamierzone efekty pedagogiczne, zestaw pojęć i zadań do wykonania oraz jako rejestr doświadczeń (za: H. Komorowską 1999). Cztery pierwsze odnoszą się do procesu nauczania natomiast piąta wiąże się głównie z procesem uczenia się.
Z punktu widzenia wychowania fizycznego na szczególną uwagę nauczycieli powinna zasługiwać koncepcja dotycząca rejestru doświadczeń, kładącą mocny akcent na indywidualizację, w której ucznia traktuje się jako jednostką unikalną (każdy uczy się inaczej). Na uwagę zasługuje również koncepcja, w której ocenia się zamierzone efekty pedagogiczne. Sądzę, że te dwie koncepcje dobrze uzupełniałyby się w programowaniu zajęć z wychowania fizycznego. Przygotowując autorski program nauczyciel staje też przed dylematem wyboru określonego typu programu. Musi wówczas wziąć pod uwagę stronę organizacyjną programu tj. odpowiednie uszeregowanie treści, zakres tych treści (minimum - maksimum), sposób przekazania informacji (program spiralny czy linearny) oraz ustalić jaki obszar tematyczno-organizacyjny będzie ujmował (program dla określonej klasy, albo program dla określonego profilu kształcenia).

5. PODSTAWOWE ELEMENTY PROGRAMU AUTORSKIEGO Z WYCHOWANIA FIZYCZNEGO

Konstruując program autorski z wychowania fizycznego w pierwszej kolejności należy określić etap nauczania i liczbę godzin. Jeżeli jest to program dla określonej klasy to należy dokonać ogólnej charakterystyki uczniów (poziom rozwoju psycho-fizycznego i (notorycznego). Należy też podać jakie jest niezbędne wyposażenie w sprzęt i pomoce dydaktyczne do zrealizowania opracowanego programu autorskiego. Wskazanym byłoby aby autor programu przedstawił swoje doświadczenie pedagogiczne oraz ewentualne posiadane dodatkowe kwalifikacje umożliwiające właściwą realizację opracowanego programu.
Kolejnym element programu autorskiego, to odpowiednio sformowane cele, tak na poziomie celów ogólnych i zadań jakie ma do wypełnienia szkoła oraz celów ogólnych odnoszących się do wychowania fizycznego (patrz hierarchiczny model celów wychowania fizycznego opracowany przez S. Strzyżewskicgo). Przechodząc kolejno do celów operacyjnych, które powinny zawierać zestaw umiejętności i wiedzy podlegających bezpośredniej kontroli i ocenie (standardy osiągnięć), należy też mieć na uwadze kompetencje ogólne jakie ma osiągnąć uczeń w trakcie całego procesu kształcenia zachodzącego w szkole. Następnym ważnym elementem programu autorskiego z wychowania fizycznego jest dobór określonych treści nauczania i ich gradacja. Dokonując doboru treści możemy kierować się potrzebami uczącego się jego oczekiwaniami i zainteresowaniami, możemy kierować się przydatnością tych treści w przyszłym aktywnym życiu jednostki, możemy wziąć pod uwagę trwałość nabywanej wiedzy lub też treści (umiejętności i wiedza) uznane za najważniejsze w wychowaniu fizycznym. Sądzę, że nauczyciel wychowania fizycznego przygotowując program autorski powinien uwzględnić w nim wszystkie cztery opisane wyżej kryteria odpowiednio je rangując w zależności od celów i założeń jakie przyjmie w początkowej części programu.
Kolejny element programu autorskiego, to określenie procedury osiągania celów. Tu w zależności od przyjętej koncepcji programu, autor może określać lub też nie określać, metody pracy, ale też może tak przygotować program, który narzuci realizującemu go stosowanie określonych metod uczenia się i nauczania.
Niezwykle ważnym fragmentem autorskiego programu z wychowania fizycznego jest jego część końcowa, w której powinny być określone rezultaty, kompetencje jakie osiągnie uczeń po zrealizowaniu programu.
W części końcowej należy też opisać sposób pomiaru osiągnięć ucznia oraz jasno określić kryteria ocen cząstkowych i końcowej.

6. JAK OCENIĆ PROGRAM AUTORSKI

Proponuję przyjęcie procedury oceniającej program autorski opisanej przez H. Komorowską (1999) w wersji skróconej. Jest to zestaw ośmiu pytań na, które może odpowiedzieć autor programu dokonując samooceny swego dzieła:
l. Czy program zawiera metryczkę informującą:
     - jakiego przedmiotu lub bloku przedmiotów dotyczy,
     - dla jakiego typu szkoły i etapu nauki jest przygotowany,
     - dla jakiego wymiaru godzin nauki jest przeznaczony,
     - przez kogo został opracowany,
     - kto jest właścicielem autorskich praw majątkowych.
2. Czy program zawiera informację:
     - na jakich podstawach teoretycznych się opiera,
     - jakie koncepcje pedagogiczne mu przyświecają,
     - co jest wyróżnikiem, a więc co czyni go programem autorskim.
3. Czy program zawiera informacje:
     - z myślą o jakich uczniach został opracowany,
     - z myślą o jakich nauczycielach został opracowany,
     - z myślą o jakich warunkach lokalowo-organizacyjnych został opracowany.
4. Czy program zawiera wykaz celów nauki, ze szczególnym uwzględnieniem wszystkich celów zawartych W podstawie programowej, celów dodatkowych, uzupełniających w stosunku do podstawy.
5. Czy program zawiera wykaz treści nauczania ze szczególnym uwzględnieniem:
     - wszystkich treści kształcenia wymieniony w podstawie programowej,
     -treści dodatkowych, nie wymienionych w podstawie, lecz spójnych z ową podstawą i wymienionym w niej celami.
6. Czy program nauczania zawiera informacje:
     - jak osiągać cele nauczania,
     - jakie stosować metody, formy, techniki i śródki nauczania,
     - jakie materiały nauczania (podręczniki, książki pomocnicze) najlepiej wspomogą osiąganie założonych celów.
7. Czy program nauczania zawiera informacje:
     -jak przedstawiają się założone osiągnięcia uczniów,
     -jaką proponuje procedurę oceniania uczniów w toku kontroli bieżącej (wspierającej) i globalnej (całościowej),
     - jakie są sposoby i narzędzia tej oceny,
8. Czy program zawiera informacje:
     -jak można go modyfikować w zależności od sytuacji dydaktycznej,
     -jak przedstawiają się przykładowe zajęcia prowadzone według tego programu,
     -jak przedstawiają się przykładowe techniki oceniania czy też całe teksty.

tabela 3
DWIE POSTACIE PROGRAMU NAUCZANIA
INWENTARZKLASYCZNY PROGRAM NAUCZANIA
- wykaz materiału nauczania przeznaczonego do realizacji
- zestaw mniej lub bardziej uszczegółowionych haseł programowych
( nieistotny jest sposób dochodzenia do kompetencji - liczy się jedynie fakt osiągnięcia tych kompetencji)
- na inwentarz w postaci wykazu haseł nakłada się dodatkowo system szeregowania treści, określa się ich rozplanowanie
( program klasyczny narzuca znaczne ograniczenia realizacyjne, utrudniające korzystanie z pewnych materiałów czy metod, w których materiał może być szeregowany zupełnie inaczej )
powrótdo teksu

tabela 4.
ALGORYTM PRAC PROGRAMOWYCH
I    Wybór adresata programu
masowośćelitarność
II    głębia, zarys i tempo prac programowych
wymogi teorii
Długofalowe prace konstrukcyjno-wdrożeniowe
potrzeby praktyki
Reagowanie na potrzeby programowe oświaty
III     Wybór paradygmatu, modelu i typu programu
paradygmat
1. dominujący
2. teoretyczny
3. praktyczny
model
1. analityczny
2. hermeneutyczny
3. krytyczny
typ
1. przedmiotowy
2. blokowy
3. tematyczny
4. minimum
5. pośredni
6. maksimum
7. całościowy
8. modularny
9. linearny
10. spiralny
IV   poziom szczególności programu
ogólny
pojemność sformułowań programowych
szczególny
szczegółowość i precyzja sformułowań programowych
powrót do tekstu


(przedruk za zgodą Redakcji)




AKI Maraton e-mail info nowościzamów-formularz powrót